Hasanım ağu içti, leb-i sükker ah çeker
Hüseyin attan düştü, kime şikar ah çeker
nerde kalmış acaba, bak Zülfikar ah çeker
Ali'nin on bir oğlu, yerde yatar ah çeker
Fatma ana ciğeri sızlar sızlar ah çeker
Hüseyin attan düştü, Sahra-i kerbela'ya
Cibril kurban haber ver Sultan-i Enbiya'ya
yektir Ali tektir Ali şahtır Ali
Ali Ali cansın Ali
Ali Ali yar Ali
Medine dağlarında susamla sümbül ağlar
dağlar inim iniler sular sarhoş sel ağlar
cümle kuşlar figanda vah dertli bülbül ağlar
viranede baykuşlar hû çeker yıl yıl ağlar
Kerbelaya kulak ver sahra ağlar çöl ağlar
lanet olsun Yezid'e şah-u geda kul ağlar
ey Mürteza gel yetiş binekte düldül ağlar
Hasanım ağu içmiş gözyaşları sel ağlar
Kerbela imdat ister gözedirler yol ağlar
Hüseyin attan düştü, Sahra-i Kerbela'ya
Cibril kurban haber ver Sultan-i Enbiya'ya
yektir Ali tektir Ali şahtır Ali
Ali Ali cansın Ali
Ali Ali yar Ali
Bir kadeh sessizlik doldurdum Daldım gittim semaya Güz geçti bahar geçti derken Bir gün daha görsek ne ala Dünya derdi sarmış dört yanımı Yaşamayı öğrenemedim hala
Şimdi hayat ister çiçeklerle gelsin İsterse vursun geçsin En bilindik yalanlarından Bir yalan seçsin gelsin Ben bu yolda tekrar yürümem Artık buralardan geçemem Ben bu yaştan sonra ne kara kaşa göze Ne de selvi boya hiç gelemem
Her kadehte biryıldız tuttum Söndürdüm avuçlarımda Koşarak kaçtım güya çocukluğumda Büyümeyi öğrenemedim hala
Ben bu yolda tekrar yürümem Artık buralardan geçemem Ben bu yaştan sonra ne kara kaşa göze Söverim gelmişime geçmişime
Zinde-dile ma’lûm olan cevelânım Meydân-ı hamiyyete râmdır sultânım
(Sultanım; benim bu hareketli (mizacım) bütün uyanıklarca da bilindiği gibi haysiyet meydanına boyun eğmiştir.)
Zinde-dil; fârisî birleşik sıfat olup yüreği canlı ve diri olan, uyanık, âgâh anlamlarına gelir. Bu mürekkep ifâde şiirimizde ehl-i dilin bir sıfatı olarak kullanılmıştır.
Dil; Arabî lisânda kalb-fu’âd, Türkçemizde ise gönül-kalp ve yürek anlamlarına gelir. Dîvân şiirimizin temel mefhûmlarından biridir gönül. Bu kavramın duygu ve düşünce boyutlarımızdaki kullanım sahası çok geniştir. Her saha ayrı bir ta’bîr ve îzâh gerektirmektedir. Ancak biz sadece başlıkları sizlere sunarak; gönlün ıstılâhî ma’nâsına geçiş yapacağız:
Lüğat kitaplarında gönül kavramına verilen karşılıklar şunlardır: İngiliz dilinde heart, mind; Fars dilinde dil; Arap dilinde fu’âd, kalb; Türk dilinde kalp, yürek, cesaret, merhamet, arzu, istek, dilek ve temenni...
Gönlünde Allâh sevgisinden başka bir şey taşımayan kimselere gönül sahibi manasına ehl-i dil denir. Cesur ya da zor bir işe talip olana gönüllü sıfatı yakıştırılır. Bunun zıddıysa gönülsüzdür. Basiretli kişilere uyanık gönül sahibi, huzurlu hale gönül rahatlığı, güzele gönül okşayan, güzele âşık olmaya gönül bağlamak, umarsızlara gönlü geniş, ayrılığa gönül yarası, kalıcı arkadaşlara gönül dostları, bir işi severek yapmaya gönülden yapmak, kalbe gönül aynası ilh. isimleri verilir.
Klasik şiirimizde gönül; aşığın kendisiyle musâhebede bulunduğu hitâb mekânıdır. Bu mekan aşktan velûd hicrân ğamı ve kederiyle beslenir, vuslat umuduyla mutlu olur. Sevgilinin ok gibi kirpikleri ve hançer misâli ğamzeleri dâ’imâ gönle hücûm eder. Bu nedenle gönül çaresiz, perişan ve harabedir. Bu hitap ülkesinin şahı sevgili, ordusu aşktır. ‘Âşık da sevgilinin kimi zaman zülfünde ve perçeminde, kimi zamansa kâkûlünde ve saç tellerinde gönlü asılmış olarak yer alır.
Gönül ba’zen virâne bir bağ olur. Bağbân dertli ve muzdarîbdir. Gönül kuşu bağa tutulur, aşık olur. Sevgilinin saçları tuzak, benleri ise habbe olunca gönül kuşu tutsak edilir. Sevgilinin yanağı ateştendir, kuşu yakar. Aşığın göz yaşları bile bu ateşi dindiremez. Gönül ba’zen de cam ve kadeh, çalgı ve kervan olur. aşığı peşinden koşturur. Aşık, sevgiliye kavuşmak istemez. Zira her kavuşma, beraberinde ayrılığı getirecektir. Her ayrılıkta da bir kavuşma ânı yaşanır. Vuslat ve hicran dilemmâsı bu minvâl üzere devr-i dâ’im eder, durur.
Tasavvufta ise gönül; Yüce Allâh’ın tecellîsinin zuhûr ettiği bir aynadır. Bu ayna mürşidin kalbinde bulunur. İltifât ve ikrâm emmâreleri kalbi envârla imlâ’ eder. İlâhî aşkın coşkunluğu ise gönlün ortasında bulunan süveydâda yer alır. Mürşidin mürîdine duyduğu sevgi ve mehabbetin merkezi de gönüldür.
Cevelân veya cevlân arapçadır. Kelime karşılığı dolaşma, dolanmadır. Dil zinde olunca bilâ-ihtiyârî insân da cevelân olur. bu cevlânî duruşun ilgi odağı tabi’î olarak dil ve ‘ıyâlidir. Ancak meydân-ı hamiyyet yolu gözüktüğünde cevlânî hâl sâkinleşir durulur. Çünkü haysiyet meydanının dört bir yanı sultânın neferlerince tutulmuştur.
Daha önce dilin yani gönlün sultânı sevgilidir, ordusu ise aşktır demiştik. Aşığın sevgiliye kavuşması zor, çetin ve çetrefilli koşullardan geçer. Sevgili gâh nazlı, gâh kindardır. Ordusu harp san’atında mâhirdir. Bu şartlar karşısında âşık savunmasız ve çâresizdir. Ancak gönlü fermân dinlemez. Meydân-ı hamiyyet ta’bîri câ’izse bir manyetizma gibi aşığın gönlünü kendine çeker ve amansız mücâdele böylece başlamış olur. Bu manyetik yolda başına nelerin geleceğinden bî-haber olan aşık, el yordamıyla dalar sergüzeştine. Acı çeker, kanlı yaşalar dökülür gözlerinden, yüreği kebap olur, ciğerleri dağlanır, kol ve kanatları kırılır. Bin bir meşakkate rağmen aşığın gönlü bu ‘illetlerle mutlu ve huzurludur.
‘Aşk ordusunun askerleri, âşığı teslim alır. Sultan sevgilinin huzuruna çıkartır. Özrü ve savunması yoktur âşığın. Sevgili işveleriyle, nazıyla âşığa acı ve cefâ çektirmekten zevk alır. Bir kısır döngü ya da kör düğüm gibi gözüken ‘âşık ve ma’şûka arasındaki bu ilişkiyi bezeyen çileli yolun zengin tezâhürleridir. Sultân da kimi zaman bu zavallı esîrine acıyacak gibi olur, lâkin bu dramatik tablo kesinlikle vuslata kare ayırmak istemez.
Sultân arapça bir sözcük, çokluk hâli selâtîn. Araplar; belge, nişân, güç ve aydınlık me’âllerinde isti’mâl eder bu kelimeyi. Türk dil mantığında ise; hükümdârlara atf edilen bir unvân, ayrıca otoriter, güç ve makam sahibi anlamlarına gelir. İbn-i Hâldûn’a göre bu sıfatı ilk taşıyan ‘Abbâsî vezirleri olmuştur. İslâm târîhinde ise ilk sultân lakabıyla ma’rûf ve meşhûr olmuş zât bir ‘Abbâsî vezîri olan “Ca’fer bin Yahyâ” dır. Osmânlı hükümdârları da Çelebi Mehmed ile berâber bu ‘unvânı taşımaya başlamışlardır. Daha önceleri Osmânlı liderlerine “beg/bey” sıfatları verilirdi. Osmân ve Orhân Bey’ler gibi...
Tasavvufta ve husûsen Mevlevîlik’te sultân lafzının kıymeti hâ’iz bir konumu vardır. Sultân Veled devri ve makâmı gibi. Ayrıca ‘Alevî-Bektâşî kültüründe eren için bir saygı ifadesidir sultân. Pîr Sultân Abdal gibi...
Osmânlının son demlerinde (bugünkü lise dengi) idâdî okullara da sultân ismi verilmişti. Mekteb-i Sultânî; Galatasaray Lisesi gibi...
Son olarak sultân lafzının Türk müziğinde oluşturduğu mürekkep makamlara örnek- ler sunarak bir hâtimeye varalım: Sultânî-cedîd: Ûdî Cemîl Efendi tarafından tertib ü tanzîm edilmiş, şedârâbân ile ferâhnümâ makamlarının mürekkep şekline verilen ismidir. Sultânî-hüzzâm: Günümüzde me’alesef nümûnesi mevcûd olmayan mürekkep bir makâmdır. Sultânî-‘ırâk: 17. yüzyıldan sonra ortaya çıkarılan ve nadir olarak kullanılan ısfâhân ile ‘ırâk makamından bir dizi sonucu beste-ısfâhân’ı andıran mürekkep bir makamdır. Sultânî-nevâ: Nevâ ile rast beşlisinden müteşekkil olan bu mürekkep makamın yegâne örneği Kantemiroğlu’nun aksak bir semâ’îsinde görülür. Sultânî-pûse: Sultânî-pûselik nâmıyla da ma’rûf olan bu mürekkep makâmın günümüze ulaşan numûnesi yoktur. Sultânî-segâh: Segâh, müste’ar ve şedârâbân makâmlarından oluşan bu mürekkep makâm, on dokuzuncu yüzyılla beraber tarihin tozlu raflarına kaldırılmış ve muhtemelen ‘Arabî mûsikîden esinlenerek Türk müziğine idhâl edilmiştir. Sultânî-yegâh: Üstâz Dede Efendi’nin Sultân II.Mahmûd’a ithâfıyla doğmuş hemen hemen bütün makamlardan notalar taşıyan mürekkep bir makamdır. Bu makâmın ismi bir ara millî mücâdele sonrası millî-yegâh olarak değiştilmiş, kısa bir zamân sonra bu hata’dan ‘avdet edilmiştir. Bilhassa içli ve hayâlî aşk şiirlerinde kullanılan makâm bestekârlarımız tarafından büyük rağbet görmüştür.
Hareketliliği ve canlılığıyla göze çarpan şâ’irimiz; haysiyet meydanının sahibi olan sultan karşısında ‘acz ü za’fiyete düşerek durgunluğunu hüsn-i ta’lîlle dile getirmiş- tir. Zinde ile cevelân arasındaki nisbete nazaran cevelân ile râm arasında zıddıyyet vardır. Ma’lûm olan hâl ise her iki durum için söz konusu edilmiştir. Şâ’irimizin beşerî hayât içindeki coşkun tavırları, ilâhî ‘aşk önünde boyun eğmektedir. İki anlamı da çağrıştırdığı için ma’lûm olan partisip/sıfat-fiil kelime grubu sihr-i halâla güzel ve câzib bir nümûne teşkil etmiştir.
- Günaydın, diye karşılık verdi, arkasına baktı, ama hiç bir şey göremedi.
Bir ses:
- Buradayım, dedi, elma ağacının altında.
- Kimsin sen? dedi küçük prens. Çok güzel görünüyorsun.
- Ben bir tilkiyim, dedi tilki.
- Gel oynayalim, dedi küçük prens. Biraz düşündükten sonra sordu:
- "Evcilleştirmek" ne demek?
Tilki:
- Sen buralı değilsin, dedi, ne arıyorsun burada?
- İnsanları arıyorum, dedi küçük prens. "Evcilleştirmek" ne demek?
Tilki:
- İnsanların tüfekleri vardır, dedi. Hayvanları vururlar. Can sıkıcı bir
şeydir bu. Tavuk da yetiştirirler! İlgilendikleri tek şey budur. Sen tavuk mu
arıyorsun?
- Yoo.. dedi küçük prens. Ben dost arıyorum. "Evcilleştirmek" ne demek?
- Artık herkesin unuttuğu bir şey, dedi tilki. "Bağlantı kurmak" demektir.
- Bağlantı kurmak mı?
- Öyle ya, dedi tilki. Sen daha benim gözümde yüz binlerce başka çocuktan
ayırt edilmeyen küçük bir çocuksun. Sana ihtiyacım da yok. Senin de bana
ihtiyacın yok. Ben de senin gözünde yüzbinlerce başka tilkiden ayırt edilmeyen
bir tilkiyim. Ama, sen beni evcilleştirirsen, birbirimize gerekli oluruz. Sen
benim için dünya yüzünde biricik olursun. Ben de senin için dünya yüzünde
biricik.
- Biraz anlamaya başlıyorum, dedi küçük prens, bir çiçek var.. Galiba o beni
evcilleştirdi.
- Olabilir, dedi tilki. Dünya yüzünde her şey olur.
- Yok dünya yüzünde değil, dedi küçük prens.
Tilki birden meraklandı:
- Başka bir gezegende mi?
- Evet.
- O gezegende avcılar var mı?
- Yok.
- Bak bu ilginç bir şey! Ya tavuklar?
- Onlar da yok..
Tilki içini çekti:
- Hiç bir şey tam istediğim gibi olmuyor.
Ama sonra kafasını kurcalayan düşünceye döndü:
- Benim yaşantım çok tekdüze. Ben tavukları avlıyorum, insanlar da beni
avlıyorlar. Bütün tavuklar birbirine benzer, bütün insanlar da. Bu yüzden
biraz canım sıkılıyor. Ama sen beni evcilleştirirsen, yaşamıma ışık girmiş
gibi olacak. Bütün öteki ayak seslerinden farklı bir ayak sesini tanımayı
öğreneceğim. Öteki ayak sesleri beni toprağın altına kaçırıyor. Senin ayak
sesin beni yuvamdan dışarı çağıracak, bir türkü gibi. Sonra, bak şurada,
buğday tarlalarını görüyorsun ya. Ben ekmek yemem. Buğday benim bir işime
yaramaz. Buğday tarlaları bana hiç bir şey anımsatmaz. Üzücü bir şey bu! Ama
senin altın rengi saçların var. Onun için, sen beni evcilleştirdiğin zaman çok
güzel bir şey olacak! Altın renkli buğdaylar bana seni anımsatacak!
Buğdayların arasında esen rüzgarın sesini seveceğim.
Tilki sustu ve küçük prense uzun uzun baktı:
- Ne olursun.. Evcilleştir beni, dedi.
- Bunu sevinerek yaparım, diye karşılık verdi küçük prens. Ama zamanım
sınırlı. Keşfetmem gereken dostlar, tanımam gereken bir sürü şey var.
- İnsan yalnız evcilleştirdiği şeyleri tanıyabilir, dedi tilki. İnsanların hiç
bir şeyi tanımaya vakitleri olmuyor. Satıcılardan olmuş bitmiş şeyleri satın
alıyorlar. Ama dost satan bir satıcı olmadığı için, insanların dostları da yok
artık. Sen bir dost edinmek istiyorsan, evcilleştir beni!
- Ne yapmam gerek bunun için, dedi küçük prens.
- Çok sabırlı olman gerek, diye karşılık verdi tilki. Önce benden biraz uzağa
oturursun, şöyle, otların üstüne. Ben sana göz ucuyla bakarım, sen bir şey
söylemezsin. Konuşmak, anlaşmazlıkların kaynağıdır. Ama, her geçen gün, biraz
daha yakın oturabilirsin..
- Küçük prens, ertesi gün yine geldi.
- Yine aynı saatte gelsen daha iyi olurdu, dedi tilki. Örneğin, ikindiyin saat
dörtte geleceksen ben saat üçte mutlu olmaya başlarım. Saat ilerledikçe de,
içimdeki mutluluk çoğalır. Dört oldu mu, telaşlanır, meraklanırım; mutluluğun
değerini keşfederim! Ama, herhangi bir saatte gelecek olursan, yüreğimi hangi
saatte giydirmem gerektiğini hiçbir zaman bilemem.. Her şeyin bir yolu,
yordamı olmalı.
- Yol, yordam nedir? dedi küçük prens.
- Bu da çoktan unutulan bir şey, dedi tilki. Bir günün öbür günlerden başka
olduğunu, bir saatin öbür saatlerden değişik olduğunu belirleyen şeydir. Benim
avcılarım, yol yordam nedir bilirler. Örneğin perşembe günleri, köyün
kızlarıyla dansa giderler. Onun için perşembe çok güzel bir gündür. Bağa kadar
dolaşmaya çıkarım. Eğer avcılar rasgele bir gün dansa gitselerdi, günler hep
birbirine benzer, benim de hiç tatil günüm kalmazdı.
Küçük prens, bunu üzerine tilkiyi evcilleştirdi. Ayrılma zamanı yaklaştığında
da, tilki:
- Ah, dedi.. ağlayacağım nerdeyse..
- Suç senin, dedi küçük prens, ben sana kötülük etmek istemiyordum. Ama, seni
evcilleştirmemi kendin istedin..
- Elbet, biliyorum, dedi tilki.
- Ama ağlayacaksın! dedi küçük prens.
- Elbet, biliyorum, dedi tilki.
- Öyleyse bir şey kazanmış olmadın.
- Kazandım, dedi tilki, buğdayların rengi yüzünden.
Sonra, şunu ekledi:
- Git güllere bir daha bak. Göreceksin ki, senin gülün dünyada bir tanedir.
Bana "Allaha ısmarladık" demeye gel; ben de sana bir sır armağan edeceğim.
Küçük prens gidip güllere bir kez daha baktı.
- Siz hiç de benim gülüme benziyor değilsiniz, daha hiç bir şey değilsiniz,
dedi onlara. Kimse sizi evcilleştirmiş değil, siz de kimseyi
evcilleştirmemişsiniz. Benim tilkiden eskiden nasılsa öylesiniz siz. O da yüz
bin başka tilkiden değişik yanı olmayan bir tilkiydi. Ama ben onu kendime dost
edindim ve şimdi o, dünyada bir eşi daha olmayan bir tilkidir.
Güller oldukça utanmışlardı.
- Sizler güzelsiniz, ama içiniz boş, diye sürdürdü sözünü küçük prens. İnsan
ölemez sizin için. Evet, rasgele gelip geçen birisi, benim gülümü sizlerden
ayırt etmeyebilir. Ama benim gülüm tek başına silzerin tümünden önemlidir,
çünkü o benim suladığım çiçektir. Çünkü o benim kavanozun altına koyduğum
çiçektir. Çünkü o benim paravanla örttüğüm çiçektir. Çünkü onun tırtıllarını
ayıklayan benim (sonradan kelebek olacak bir ikisi dışında.) Çünkü o, benim
yakınmalarını ya da böbürlenmelerini, hatta arada susuşlarını dinlediğim
çiçektir. Çünkü o benim gülümdür.
Sonra yine tilkiye döndü:
- Hoşça kal, dedi
- Sen de, dedi tilki. İşte sana vereceğim sır. Hem de çok basit: kişi ancak
kalbiyle görür. Göz hiç bir şeyin özünü göremez.
Küçük prens, unutmamak için tekrarladı:
- Göz, hiç bir şeyin özünü göremez.
- Sen gülüne bu kadar çok zaman harcadığın içindir ki gülün önemi böylesine
çoğaldı.
- Ben gülüme bu kadar çok zaman harcadığım için.. dedi küçük prens, unutmamak
için.
- İnsanlar bu gerçeği unuttular, dedi tilki. Ama sen unutmamalısın.
Evcilleştirdiğin kim olursa olsun, sen ondan sorumlusundur artık. Sen şimdi
gülünden sorumlusun.
- Ben, şimdi gülümden sorumluyum, diye tekrarladı küçük prens, unutmamak için.
Küçük Prens / Antoine de Saint-Exupery
Hayko Cepkin: Melekler
"Bir olsun gönlünde bir olmasam da bir.."
